باشد ، غافل خواهد بود . و از باب سابق معلوم شد كه غفلت ، آفت عظيمى است قلب انسان را ، و هر وقت عارض شود معالجهء او به ذكر است . اينست كه حقّ تعالى وصف و تشبيه كرده است غافلين را به انعام « 23 » و بهايم بلكه گمراه‌تراند از بهايم كه : أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ « 24 » ؛ زيرا كه انعام را حقّ جلّ و علا ، لطيفهء قلبيّه كرامت نفرموده و انسان را عنايت فرموده . و پس از آنكه فرمود : سلامتى قلب مورث صدق نيّت است ، مىفرمايد : ظهور نيّت از قلب به حسب مراتب صدق ، به قدر صفاء قلب و تفاوت درجات معرفت است ، و مختلف مىشود بحسب اختلاف اوقات در قوّت و ضعف ؛ زيرا كه وقتى كه اثر فيض الهى به قلب مىرسد و قلب منبسط مىشود ، نيّت ، قوى است و صافى و توجّه بيشتر است ، و وقتى اثر « آلام و اسقام » « 25 » طبيعت به قلب مىرسد و قلب منقبض مىشود ، نيّت ، كدر و ضعيف است و لهذا انسان در سلوك بر يك حال نيست : « اگر درويش بر يك حال ماندى * سَر و دَست از دو عالَم برفشاندى » « 26 » بعد فرموده كه صاحب نيّت خالص ، نفس و هوايش در تحت سلطان عظمت خداوند و حياء از او مقهور است ؛ زيرا كه صاحب خلوص نيّت ، قلبش مجلاى نور عظمت حقّ تعالى است و نور عظمت حقّ تعالى ، قهّار نفس و هوا است كه : « و تدكدكت الجبال لعظمته » « 27 » ؛ و اين جبالى كه متلاشى مىشوند به عظمت پروردگار ، جبال نفوس است كه :

--> ( 23 ) - چارپايان ( 24 ) - . . اينان همچون چارپايان بلكه گمراه‌تراند : سورهء 7 آيهء 179 ( 25 ) - دردها و بيماريها ( 26 ) - اين بيت از شيخ اجلّ سعدى شيرازى است . ( 27 ) - كوهها از عظمت پروردگار متلاشى شود .